حج در لغت به معني قصد و هدف قراردادن كاري معين است و در اصطلاح فقه اسلامي به قصد و رفتن به سوي مكه و خانه خدا در روزهاي معيني از سال به هدف انجام تكاليف ديني گفته مي‌شود.
بر طبق احاديث و روايات اسلامي، اولين كسي كه خانه كعبه را بنا نهاد و در آن نماز گزارد و طواف كرد، حضرت آدم (ع)بود. بعد از او نيز 75 پيامبر مراسم حج به جاي آوردند. اما به تدريج اين مراسم به شرك گرائيد. در زمان حضرت ابراهيم (ع) با احياي مجدد خانة كعبه، حج رونقي دوباره يافت. اما پس از ايشان نیز ديگر بار اين سنت، به مظاهر شرك و بت پرستي آلوده گشت.
با ظهور اسلام، انجام مراسم حج ابراهيمي احيا گرديد. پس از پيامبر (ص)، ائمه اطهار (ع) و اولياء الله همواره مروج اين سنت ابراهيمي بودند. حضرت علي (ع) در خطبة اول نهج البلاغه دربارة اين مراسم توحيدي فرموده‌اند: «زيارت خانه‌اش را فريضه كرد بر شما مردمان، كه قبله‌اش ساخت براي همگان و آمدنگاه مسلمانان، … و دو نشانه براي دينداران: فروتني برابر عظمت او و اعتراف به عزت او... خدا كعبه را براي اسلام، نشان و براي پناهندگان خانة امان ساخت و رفتن به سوي خانه را واجب گرداند....»
حج نيز مانند هر عبادتي آداب مخصوص به خود را دارد از جمله: احرام بستن، طواف خانه خدا، وقوف در مشعر الحرام، وقوف در عرفات، رفتن به مني و رمي جمره، قرباني كردن، سعي بين صفا و مروه، نماز طواف.
حج، مظهري از مظاهر توحيدي است. مسلمانان در اين مراسم ضمن خود سازي و تمرين بندگي، از هواهاي نفساني دوري مي‌جويند و درس برادري، برابري و اتحاد مي‌آموزند؛ از مظاهر شرك دوري می¬گزینند و شعار برائت از مشركين سر مي‌دهند. همچنين اين مراسم فرصت بسيار مناسبي براي عارفان و سالكان است تا با بهره‌‌گيري از فضاي معنوي آن بر مقامات معنوي‌شان  افزوده گردد و مدارج توحيدي را طي نمايند.
امام خميني (ره)، احياگر حج ابراهيمي در جهان معاصر، در پيام‌هايشان به حجاج بيت الله الحرام به تبيين ابعاد عرفاني، سياسي، اجتماعي و فرهنگي حج پرداخته‌اند. از جمله فرموده‌اند:
«... حج تنها حركات و اعمال و لفظ‌ها نيست و با كلام و لفظ خشك، انسان به خدا نمي‌رسد، حج كانون معارف الهي است كه از آن محتواي سياسي اسلام را در تمامي زواياي زندگي بايد جستجو نمود، حج پيام آور و ايجاد بناي جامعه‌اي به دور از رذايل مادي و معنوي است، حج تجلي و تكرار همه صحنه‌هاي عشق آفرين زندگي يك انسان و يك جامعة متكامل در دنياست.»
«در لبيك، لبيك «نه» بر همه بتها گوييد و فرياد «لا» بر همه طاغوتها و طاغوتچه‌ها؛ و در طواف حرم خدا كه نشانة عشق به حق است، دل را از ديگران تهي كنيد و جان را از خوف غير حق پاك سازيد و به موازات عشق به حق از بتهاي بزرگ و كوچك و وابستگان‌شان برائت جوييد كه خداي تعالي و دوستان را از آنان برائت جستند و همه آزادگان جهان از آن بري هستند.»
«اعلان برائت از مشركان از اركان توحيدي و واجبات سياسي حج است.... فرياد برائت از مشركان مخصوص به زمان خاص نيست اين دستور است و جاويد... اعلان برائت در حج، تجديد ميثاق مبارزه و تمرين تشكل مجاهدان براي ادامة نبرد با كفر و بت پرستهاست...».